Rau Kinh giới – Trần Minh Quân

 Trần Minh Quân

   Kinh giới là một trong những cây rau thơm đã theo chân người Việt đi khắp thế giới và trở thành quen thuộc với người ngoại quốc ưa thích các món ăn Việt như phở, bún chả giò..

Vài điều về Kinh giới

   Cây rau kinh giới đã được du nhập và ‘địa phương hóa’ tại một số khu vực ở Âu châu và Bắc Mỹ : Tại Hoa Kỳ, cây phát triển ở vùng phía Đông:  Maine, Vermont, Massachusetts và Connecticut; Tại Canada, cây gặp nơi ven đường và đồng ruộng  ở Manitoba, Ontario, Quebec và New Brunswick. Kinh giới đã được dùng từ lâu đời trong vùng Đông Á như cây rau gia vị và cây thuốc dân gian. Cây trước đây được trồng tại Đông Âu và hiện vẫn còn trồng tại Áo.

   Ở Texas (Mỹ), nơi có nhiều di dân gốc Việt, kinh giới được bán tại các chợ thực phẩm, tuy nhiên cây rau không thông dụng với người Mỹ và các sắc dân khác.

   Ngoài việc dùng làm rau gia vị, Kinh giới cũng được trồng trong chậu nhỏ như cây cảnh do cây có khuynh hướng mọc thẳng đứng, lá có mùi thơm chống sâu bọ và ruồi muỗi, hoa dẫn dụ được ong..

  • Tên và vài đặc điểm mô tả về cây rau

Tên Rau KInh giới có nhiều vấn đề cần lưu ý:

  • Tên gọi Anh Mỹ: khá nhiều như Vietnamese balm, Crested late – summer mint, Elsholtzia, Lepechin, mint brush, mint shrub..Aromatic madder (HongKong)

(Tên Vietnamese balm có lẽ do ‘vị’ của rau ‘rất giống với ‘lemon balm’ (Melissa officinalis), nên những người Mỹ (đầu tiên) nếm thử đã đặt cho rau tên này?

 (Sách “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” (viện Dược liệu VN), Tập 2, trang 118, ghi “tên nước ngoài của Kinh giới là sweet marjoram? Tên này được các tài liệu thực vật Anh ngữ dành cho cây oregano (origanum majorana) và một số trang mạng tiếng Việt như vinmec.com  gọi kinh giới là.. oregano !)

Tên Tàu gây nhiều nhầm lẫn:

Sách thuốc, thực vật Tàu và Đài loan gọi cây Elsholtzia ciliata là Xiang – Ru (Quảng đông là Hsiang-ju), chuyển sang Hán – việt là Hương nhu (Trong khi đó Hương Nhu là tên người Việt dùng để gọi 2 cây hương nhu trắng và cây  É tía = Ocimum sanctum hay hương nhu tía.

Sách thuốc Tàu ghi Kinh giới hay Ching-Chieh là tên cây Nepeta japonica (Schizonepeta tenuifolia) khác hẳn cây trên.

Tên khoa học :  Elsholtzia ciliata, họ thực vật Lamiaceae

                   (tên đồng nghĩa : Elsholtzia cristata )

Mô tả (sơ lược) (theo Viện Dược liệu VN)

  “ Cây nhỏ, cao 40 – 60 cm. Thân vuông, mọc thẳng đứng, có lông mịn. Lá mọc đối, hình trứng thuôn, dài 5 – 8 cm, rộng 2.5 – 3 cm, đầu nhọn, mép có răng cưa; gân lá nổi rất rõ ở mặt dưới; cuống dài 2-3cm..”

  “Cụm hoa mọc ở đầu cành thành bông, lệch về một bên, dài 3 – 6 cm. Hoa nhỏ, màu tím nhạt, lá bắc rộng màu lục; hoa không cuống, dài hình ống..” “.. quả ‘bế tư’, dài 0.5mm, thuôn và bóng”..

  Kinh giới mọc nhiều và được trồng tại các nước Đông Nam Á và phổ biến tại Nhật, Hàn, Nam Trung hoa (Quảng tây, Vân nam..), Đài loan.. và Ấn Độ

   Chi Elsholtzia có khoảng 30 loài , phân bố tại Châu Á, và một số loài tại Châu Phi và Châu Âu. Việt Nam có 7 loài : ngoài Kinh giới (rau), còn có Kinh giới đất (E. winitiana);  Kinh giới núi (E. blanda)..

   Tên Elsholtzia được đặt để vinh danh Nhà thực vật học kiêm Y sĩ người Đức Johann Siegesmund  Elsholtz (1623-1688) ; ciliata ,gốc la-tinh có nghĩa là có nhiều lông nhỏ.

   

Lá Kinh giới

 Hoa Kinh giới

  • Giá trị dinh dưỡng:

100 gram rau có: Nước (90.3g); cung cấp 22 calories; Protein (2.7g); Xơ (3.6g); Carbohydrate (2.8g); Muối khoáng như Calcium (246mg), P, Zn.. Vitamin như C, beta-carotene..

  • Thành phần hóa học:

– Thành phần chính là tinh dầu, flavonoids, phenylpropanoids, phytosterols, cyanogenic glycosides và triterpenes..

   Kinh giới có 2 loại tinh dầu: dễ bốc hơi (volatile oil) và tinh dầu căn bản (essential oil).

– Tinh dầu dễ bốc hơi Kinh giới có đến 48 hợp chất (xác định bằng các phương pháp GC = Gas chromatography = Sắc ký thể hơi; MS = Mass spectrography = Đo quang phổ khối): những chất chính gồm  các ketones (25%) (chuyên biệt như elsholtzia ketone..), sesquiterpene, caryophyllene , germacrene.

– Tinh dầu căn bản có 26 hợp chất, gồm các chất chính thuộc loại ketones, alcohols và phenols.

– Các hợp chất phenolics, 18 hợp chất như gallic acid, hydroxyphenyl acetic acid, chlorogenic acid, caffeic acid.. và  bao gồm cả các flavonoids như quercetin, luteolin.. (PharmacologyOnline Vol.2 2021)

  • Kinh giới làm thuốc ?
  • Thuốc tây

     Kinh giới được nghiên cứu về các khả năng trị liệu và được ghi nhận có các hoạt tính kháng sinh, chống oxy hóa, chống sưng – viêm, giảm đau, trị sốt và một số tác dụng diệt bào, chống ung thư..

  • Tinh dầu Kinh giới, đã được thử nghiệm (trong ống = in vitro) về hoạt tính chống sự tăng trưởng và bội sinh trên các dòng tế bào ung thư (người) như hemangioblastoma (U87), ung thư tụy (Panc-1), ung thư vú (MDA-MB 231).

https://sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0926669017303539

  • Hoạt tính chống sưng-viêm và giảm đau được thử nghiệm qua các mô hình: test vặn đuôi = writhing, (gây đau cho chuột bằng chích qua màng phúc toan acetic acid); test gây sưng bằng carrageenan; Thuốc chống sưng diclofenac được dùng làm đối chứng..

Mời đọc chi tiết tại :

https://pharmacologyonline.silae.it/files/archives/2021/vol2/PhOL_1021_2_A073_Zotsenkopdf

   Các nhà sản xuất Thực phẩm ‘chức năng’ đã tìm cách chế tạo một dạng viên nang (capsule)  đựng chất trích tinh của kinh giới bằng ethanol, sau đó cô đặc bằng phương pháp đông lạnh (freeze-drying); dùng các tá dược như sữa loại chất béo, sodium caseinate, gôm à rạp, maltodextrin.. Dạng viên nang này chứa các polyphenol tổng cộng của Kinh giới, dự trù dùng như một loại sản phẩm chống oxy – hóa gốc từ cây cỏ (Molecules (Basel), Switzerland, 09 May,2020)

  • Thuốc tàu và thuốc ta

      Vị thuốc, theo cả Ta lẫn Tàu : Vị cay / đắng, mùi thơm, tính ấm, không độc; Tác động vào Kinh – mạch thuộc Phế và Can. Có tác dụng làm ra mồ hôi, thanh nhiệt, tán hàn, khu phong, chỉ ngứa, tán ứ , phá kết..

     Công dụng (theo Viện Dược liệu Việt Nam):

“Kinh giới được dùng chữa cảm mạo, sốt, cúm, nhức đầu, hoa mắt, phong thấp, đau xương, đau mình.. Sao đen chữa băng huyết, thổ huyết, chảy máu cam..”

    Trong dân gian, cây rau còn dùng để trị mụn nhọt, ngứa khi dị ứng (sao nóng rồi chà đắp lên chỗ ngứa), viêm xoang (nấu nước uống), bệnh trĩ (sắc với hoàng bá, phèn chua, ngâm và rửa hậu môn)

 Sách Thuốc cổ truyền Tàu (TCM) ghi các tác dụng dược lý:

  • Bản kinh: Tác dụng hạ ứ huyết, phá kết tụ khí, trừ thấp tý.
  • Lâm Sàng Thường dụng Trung dược sách: chỉ huyết, giải biểu, thấu chấn, tán hàn.
  • Đông Dược học Thiết yếu: tán nhiệt, giải biểu, khứ hàn, chỉ huyết..
  • Danh Y Biệt lục: Phát tán phong hàn (trị cảm hàn); Thông huyết mạch, giải trừ huyết ứ.

Đông dược ‘mới’ ghi vị thuốc Xiàng rú (Herba Elsholtziae) dùng

  • Tống khứ Hạ Nhiệt ‘Summerheat‘ (do Ngoại Phong) và nội Thấp (Dampness) gây các chứng ớn lạnh, nhức đầu, sốt nóng, không thoát được mồ hôi, tiêu chảy, đau nhức cơ thể ..
  • Giúp lợi tiểu trong các trường hợp phù thũng..

(Thử nghiệm tại Tàu và Nhật: kojù; Hàn: hiang-ju)

  • Tinh dầu Kinh giới có tác dụng làm tăng lưu lượng của máu qua Thận, giúp tăng áp lực lọc qua các quản cầu thận và tạo phản ứng lợi tiểu.
  • Chích nước chiết kinh giới cho chuột bọ (cobaye): thân nhiệt giảm, các hạch mồ hôi bị kích ứng..

Thuốc dân gian tại các nơi khác:

  • Ấn độ dùng như thuốc giúp tiêu hóa
  • Rau kinh giới trong.. nhà bếp

  Kinh giới non thường được cắt thành từng khúc ngắn hay bằm thô, ăn sống như salad, nấu xôi như nhúng lẩu và thêm vào các món ăn (thịt, canh..) như một loại rau thơm. Đầu bếp Âu Mỹ ghi nhận “pungent..a vibrant lemon scent with a sweet floral undertones” (cay và hơi chát với mùi thơm chanh và một vị ngọt ‘ẩn’ giấu..) và cũng có thêm chút vị the bạc hà. So sánh với rau thơm lemon balm Âu – Mỹ thì kinh giới ‘bền hơn khi nấu’ và có thể dùng thay một loại rau thơm trong các món ăn cần vị mint  (bạc hà).

    Carolle Saville trong ”Exotic Herbs” trang 155, có ghi một ‘công thức’ về món giải khát “Sả và Kinh giới”, xin chụp lại dưới đây:

                            Recipes : LemonGrass and Vietnamese Balm Cooler

   

  Món giải khát “Sả và Kinh giới”

Bếp VN: Kinh giới thường được ăn sống, ăn kèm như rau thơm trong các món (kiểu Bắc như Đậu hũ chấm mắm tôm, bún bò xào, bánh tráng cuốn thịt heo luộc chấm mắm , bún riêu, bún ốc); bún chả (kiểu Bắc).

 Trong các món  đun nấu như:

  • Bò nướng cùng rau kinh giới.

Bò nướng cùng rau kinh giới.

  • Dồi trường xào kinh giới.

Dồi trường xào rau kinh giới.

  • Gỏi .. rau muống với kinh giới, gỏi đu đủ kinh giới.

Gỏi rau muống và rau kinh giới

Gỏi đu đủ và rau kinh giới.

  • Món lạ như “Phở chua (?)” cần thêm kinh giới , húng, ngò..)

Phở chua và rau kinh giới.

  • Chuyện lạ về Kinh giới?

   Một số trang mạng.. Thuốc Nam tại Việt Nam đưa ra nhiều bài viết kỳ dị về Kinh giới kỵ Thịt gà .. giải thích cũng không dựa trên căn bản khoa học nào:

(trích: “ Thịt gà không nên ăn cùng Kinh giới. Nguyên nhân là vì vị cay của kinh giới có tác dụng hạ huyết ứ. Khi kết hợp với thịt gà có tính ấm sẽ khiến cơ thể mắc chứng đau đầu, chóng mặt ù tai, toàn thân run rẩy, ngứa ngáy trong đầu..’ (VTC News – Jạn, 2022).

   (Các trang mạng tiếng Việt khác.. cùng chép nguyên văn như ‘Cooky.vn” ;Trang “soha.vn”: “ Thịt gà tính cam ôn thuộc phong (mộc); kinh giới tân tán, cay nóng ăn phải, sinh chứng phong ngứa“.

   Trang mạng cookpad. com có giới thiệu món Gà xào sả ớt vớt công thức trong thành phần có thịt gà, xả ớt, tiêu, bột nêm, kinh giới!

   Trang mạng: Caythuoc.org ghi là Kinh giới kỵ.. cá lóc, thịt lừa, cua biển?

     Chuyện  lạ khác là Kinh giới kỵ Mè (vửng): Báo mạng ‘doisongphapluat.com’ viết

“Vừng vị ngọt có tác dụng dượng can, dưỡng huyết khu phong, kinh giới vị cay tính ấm phá kết khí (ngăn không cho phong khí tụ) hạ ứ huyết.. Do vậy khi kết hợp cùng nhau sẽ (?!) ảnh hưởng đến can phong.. sinh chứng chóng mặt, ù tai, run rẩy cả người..“

   Các giải thích (biện chứng đông y) như trên đều.. ngoài (không tìm thấy) sách thuốc Đông dược.

                                                                                Trần Minh Quân 10/2022

Nguồn: Cảm ơn Mr. TL chuyển.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s